Η Φαντασία ως Κινητήριος Δύναμη 

(Σκέψεις για την τεχνητή νοημοσύνη, την επιστήμη και την έμπνευση)

 

Σε μια εποχή, όπου πανθομολογουμένως κυριαρχεί η εξειδίκευση και η γνώση έχει κατακερματιστεί σε αμέτρητα θραύσματα, η δημιουργικότητα, φοβάμαι ότι τείνει να αντιμετωπίζεται ως δευτερεύουσα, σχεδόν περιττή πολυτέλεια. Ωστόσο, η επιστημονική εξέλιξη υπήρξε ανέκαθεν προϊόν της φαντασίας — αυτής της δύναμης που δεν αρκείται στην ανάλυση του υπαρκτού, αλλά τολμά να ανασυνθέσει τον κόσμο από την αρχή. Το παρόν κείμενο είναι μια πρόσκληση για την αποκατάσταση της φαντασίας ως κεντρικού άξονα της γνωστικής και επιστημονικής πορείας, και για την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης ως δημιουργικού της συμμάχου. 

Η εξειδίκευση στην επιστήμη έχει προάγει την επιμέλεια ως κυρίαρχη αρετή. Όμως, κατά τη γνώμη μας, η επιμέλεια σπάνια συνυπάρχει με την ζωηρή φαντασία. Η φαντασία απομακρύνει τον νου από τη μονοθεματική αφοσίωση, τον ωθεί στο πλάγιο βλέμμα, στο ανατρεπτικό άλμα. Ευφάνταστα μυαλά συχνά αποθαρρύνονται από τον όγκο των δεδομένων και τις προσδοκίες «τεχνικής τελειότητας» που επιβάλλει η σημερινή ακαδημαϊκή κουλτούρα. 

Κι όμως, η επιστήμη έχει ανάγκη την φαντασία. Η φαντασία, μετασχηματισμένη σε συνείδηση, είναι αυτή που δημιούργησε τον πολιτισμό. Η τόλμη να δεις τον κόσμο αλλιώς γεννά την ρήξη με το παρελθόν και όχι η επιμέλεια. Και για να το περιγράψουμε πιο παραστατικά: ο πρώτος πίθηκος που αποφάσισε να κατέβει από το δέντρο δεν ήταν επιμελής, ήταν ευφάνταστος. 

Σε αυτό το κομβικό σημείο για την επιστήμη, εμφανίζεται-σαν από μηχανής (κυριολεκτικώς) θεός-η τεχνητή νοημοσύνη, η οποία πρόκειται για ένα εργαλείο τεράστιας ισχύος. Όμως, όπως και τα φτερά του Ικάρου, η χρήση της απαιτεί εξυπνάδα και σύνεση, δίχως τις οποίες, είναι επικίνδυνο να παρασύρει τον χρήστη της σε ψευδαισθήσεις παντοδυναμίας ή αλάθητης λογικής, οδηγώντας τον με μαθηματική βεβαιότητα σε πτώση από τα ύψη της τεχνολογικής ύβρεως. 

Το ότι ο Λεονάρντο ντα Βίντσι έζησε σε μια εποχή κατά την οποία μόνο ένα άτομο μπορούσε να γνωρίζει ολόκληρες επιστήμες είναι γεγονός ιδιαίτερα γοητευτικό. Τότε, κάποιος μπορούσε να αφομοιώσει-ίσως όχι εύκολα, αλλά σίγουρα με δυναμικότητα-τέχνη, μηχανική, ιστορία, φιλοσοφία, μαθηματικά και φυσική. Αντίθετα, σήμερα ο όγκος των πληροφοριών έχει φτάσει σε τέτοιο επίπεδο, που ούτε η ανθρώπινη μνήμη, ούτε η ανθρώπινη νοημοσύνη μπορούν να τον επεξεργαστούν χωρίς τη βοήθεια των νέων εφαρμογών που προσφέρει η τεχνολογία. Παράλληλα, όμως, αυτή η υποστήριξη της τεχνολογίας μπορεί-και αυτό είναι το σημαντικό-να λειτουργήσει ως ένα εργαλείο που αναζωογονεί τη φαντασία-εφόσον, βέβαια, χρησιμοποιηθεί με δημιουργικό τρόπο. Δεν υφίσταται άλλη επιλογή, εάν επιθυμούμε την εξέλιξη της επιστήμης, παρά να δεχθούμε την τεχνητή νοημοσύνη με φιλική διάθεση, αντί να την εχθρευόμαστε απλώς και μόνο επειδή παρουσιάζει νέα εργαλεία για την ανθρώπινη σκέψη. Όταν επικρίνουμε την τεχνητή νοημοσύνη, μοιάζουμε με τον αφελή που κατακρίνει τον αστροναύτη επειδή ταξίδεψε στο διάστημα με διαστημόπλοιο κι όχι με άλογο. 

Θα ήταν χρήσιμο, λοιπόν, να αντιληφθούμε την τεχνητή νοημοσύνη ως ένα καθρέφτη που αντικατοπτρίζει και ταυτόχρονα επεκτείνει τις ανθρώπινες δυνατότητες. Δεν έχει-ή δεν θα έπρεπε να έχει-σκοπό την αντικατάσταση του ανθρώπου. Οφείλουμε να εστιάσουμε στις πολλά υποσχόμενες δυνατότητές της να επαληθεύει τη γνησιότητα μιας ιδέας, να ανακτά τεράστιες ποσότητες πληροφορίας σε δευτερόλεπτα, να εντοπίζει αντιφάσεις, κενά και νέες πιθανότητες. Έτσι, ο σκεπτόμενος άνθρωπος της επιστήμης θα μπορεί να κινείται με περισσότερη βεβαιότητα, χωρίς το άγχος της απόδειξης της πρωτοτυπίας του: η ίδια η μηχανή θα μπορεί να το επιβεβαιώσει και οι κριτές του ταυτόχρονα με τη βοήθειά της θα μπορούν να αποτιμούν με περισσότερη διαύγεια, απαλλαγμένοι από προκαταλήψεις. 

Η νέα διαφαινόμενη αυτή πραγματικότητα απαιτεί ταυτόχρονα να γίνουν και δομικές αλλαγές στην εκπαιδευτική μας δεοντολογία. Η ανθρώπινη εκπαίδευση, όπως έχει διαμορφωθεί με το πέρασμα των αιώνων, ακολουθεί μια συστηματική γραμμική πορεία: βήμα προς βήμα, στάδιο προς στάδιο, επίπεδο προς επίπεδο. Το οικοδόμημα της μάθησης είθισται να χτίζεται σταδιακά και μεθοδικά, από τα θεμέλια προς τους επάνω ορόφους . Μοιάζει με Μαραθώνιο, όπου κάθε χιλιόμετρο που διανύεται είναι ένας αναγκαίος και προαπαιτούμενος σταθμός γνώσης. Ο στόχος της εκπαίδευσης, όμως, δεν πρέπει-και δεν μπορεί πλέον-να είναι απλώς η ολοκλήρωση μιας διαδρομής, αλλά η κατανόηση του προορισμού. Αν ένας νους μπορεί να φτάσει στην ουσία των πραγμάτων με διαφορετικό τρόπο-μέσω συνδέσεων, ενοράσεων ή τεχνολογικών εργαλείων-αυτό δεν πρέπει να απορρίπτεται. Η φαντασία πετά, δεν περπατά. 

Πρέπει, επιπλέον, ευλαβικά να υπενθυμίζουμε στον εαυτό μας ότι η φαντασία δεν είναι διαφυγή, αλλά αναδόμηση. Η ιστορική πορεία της ανθρωπότητας έλαβε νέα κατεύθυνση επειδή κάποιος τόλμησε να σκεφτεί διαφορετικά, όχι επειδή κάποιος ακολούθησε τυφλά τους ήδη θεσπισμένους κανόνες. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να στηρίξει αυτή την πράξη αναδημιουργίας, να προσφέρει εναλλακτικές, να επαληθεύσει υποθέσεις, να αποκαλύψει κινδύνους που δεν βλέπουμε και πτυχές που οι περιορισμένες ανθρώπινες δυνατότητες συχνά αγνοούν. Όπως η ζωή στον πλανήτη μας εξελίχθηκε μέσα από αναρίθμητους πειραματισμούς, αποτυχίες και λίγες επιτυχίες, έτσι και η φαντασία για να προσφέρει τους καρπούς της χρειάζεται χώρο για να προβεί στις απαραίτητες δοκιμές. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να επιταχύνει αυτή τη διαδικασία και να την καταστήσει πιο ανώδυνη και περισσότερο ασφαλή. 

Η ανθρωπότητα μπορεί να προχωρήσει πέρα από τα όρια της μόνο μέσω της δημιουργικής χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης. Όπως έλεγε ο Francis Bacon: plus ultra-«πέρα από τα όρια». Δεν το εννοούσε ως απλό σύνθημα, αλλά ως ηθική επιταγή: να υπερβαίνουμε τα γνωστά, να μη βολευόμαστε στο non plus ultra του Μεσαίωνα, αλλά να ανοίγουμε δρόμους στη γνώση-ακόμη κι αν δεν ξέρουμε πού οδηγούν. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να είναι εκείνη η σχεδία που μας μεταφέρει πέρα από τις Ηράκλειες Στήλες της συνήθειας, όχι για να αντικαταστήσει τον νου, αλλά για να ενισχύσει την περιέργειά του. 

Η γλώσσα, τέλος, είναι το όργανο με το οποίο η φαντασία αποκτά μορφή. Οι επιστημονικές επαναστάσεις συχνά γεννιούνται μέσα από νέες έννοιες, νέες μεταφορές, νέες αφηγήσεις. Οι λέξεις ανασυντάσσονται, φορτίζονται με νέο νόημα. Ο Αϊνστάιν μίλησε για την «καμπύλωση» του χωροχρόνου-μια λέξη ποιητική και συγχρόνως φυσική. Ο Δαρβίνος μίλησε για την «καταγωγή των ειδών»-μια ιστορία, όχι απλώς μια μέθοδος. Η τεχνητή νοημοσύνη, βασισμένη στη γλώσσα, μπορεί να ανασυνθέτει πρότυπα, να εμπνέει μορφές, να προκαλεί σκέψεις που αλλιώς ίσως να μην αναδύονταν ποτέ. Δεν δημιουργεί από μόνη της την έμπνευση, αλλά λειτουργεί ως πρίσμα μέσα από το οποίο η φαντασία διαθλάται σε απρόβλεπτες και λαμπρές κατευθύνσεις. 

Υπενθυμίζω και ας γίνομαι κουραστικός: Το πρώτο πιθηκάκι που αποφάσισε να κατέβει από το δέντρο δεν ήταν το πιο επιμελές, αλλά το πιο ευφάνταστο. Δεν ακολούθησε την ασφαλή οδό, αλλά τόλμησε να πράξει αυτό που οραματίστηκε πρώτα με την φαντασία του. «Αν κατέβω, θα βρω τροφή», φαντάστηκε και το έπραξε. Έτσι και σήμερα, η τόλμη να φανταστούμε άλλους τρόπους και νέους δρόμους είναι εκείνη που θα ανοίξει τις πύλες της εξέλιξης. 

Σε κάθε στάδιο της ανθρώπινης ιστορίας η φαντασία υπήρξε η γενεσιουργός δύναμη. Πριν από την απόδειξη, υπήρχε το ερώτημα που απαιτούσε απάντηση. Πριν από τη θεωρία, υπήρχε το όραμα που πυροδοτούσε τον ενθουσιασμό, και το πρόβλημα που απαιτούσε λύση. Σήμερα, με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, μπορούμε να δώσουμε στη φαντασία νέα, ευέλικτα εργαλεία. Να θέσουμε νέα όρια-ή, μάλλον, να επεκτείνουμε τα παλιά. Κι όταν το εγχείρημα αυτό στεφθεί με επιτυχία, τότε η γνώση θα αποκτήσει ξανά ψυχή καθώς ο Προμηθέας θα έχει δώσει εκ νέου τη φωτιά στους ανθρώπους.